Ustawa o układach zbiorowych pracy i porozumieniach zbiorowych: kluczowe zmiany, niewykorzystane szanse

Ustawa z dnia 5 listopada 2025 r. o układach zbiorowych pracy i porozumieniach zbiorowych, podpisana przez Prezydenta RP, Pana Karola Nawrockiego w dniu 27 listopada 2025 r., tworzy nowe, choć dalekie od oczekiwań FZZ, ramy prawne dla zbiorowego prawa pracy.

Ustawa zastępuje dotychczasową regulację z Działu XI Kodeksu Pracy. Decyzja o jej wydzieleniu z Kodeksu Pracy przez ustawodawcę miała na celu formalne, choć realnie tak się nie stało, podniesienie rangi i znaczenia układów zbiorowych. Wprowadzenie nowej regulacji było również podyktowane koniecznością implementacji unijnej Dyrektywy 2022/2041, której głównym celem jest promowanie rokowań zbiorowych i zwiększenie ich zasięgu w Polsce.

Nowa ustawa wprowadza kilka nowych rozwiązań w zakresie układów zbiorowych pracy:

1. obowiązek cyklicznych rokowań nałożony na pracodawców (art. 24 ustawy): jest to najważniejsza zmiana wynikająca bezpośrednio z celów Dyrektywy UE. Pracodawca, u którego działa co najmniej jedna organizacja związkowa i który zatrudnia minimum 50 osób, a nie jest objęty układem zakładowym (ZUZP), będzie zobowiązany podjąć rokowania w celu jego zawarcia raz na dwa lata;
2. utrzymanie elastyczności czasowej układów: ustawodawca zrezygnował z pierwotnie proponowanych, sztywnych limitów czasowych dotyczących możliwości zawierania układów zbiorowych. Układy zbiorowe można będzie zawierać zarówno na czas określony, jak i na czas nieokreślony. Jest to rozwiązanie zgodne z dotychczasowym stanem prawnym (Art. 241(5) § 3 Kodeksu Pracy);
3. wsparcie dialogu: ustawa wprowadza możliwość skorzystania z pomocy mediatora na etapie rokowań oraz określa zasady sporządzania i aktualizacji tzw. „Planu działania” na rzecz wspierania rokowań zbiorowych.

Mimo implementacji unijnej dyrektywy i wprowadzenia obowiązku cyklicznych rokowań, Forum Związków Zawodowych, na etapie konsultowania ustawy, poddawało krytyce niektóre przepisy projektu ustawy, które zostały utrzymane w podpisanej ustawie. Te niezrealizowane postulaty znacząco ograniczają faktyczną skuteczność rokowań zbiorowych, zwłaszcza w sektorze publicznym.

Jednym z najbardziej kontrowersyjnych elementów nowej ustawy jest przepis ustawy (art. 4 ust. 5), który ogranicza możliwość zawierania zakładowych układów zbiorowych pracy w jednostkach należących do sektora finansów publicznych. Ograniczenie to oznacza, że układy zbiorowe w tych jednostkach (np. urzędy, instytucje publiczne) mogą być zawierane tylko i wyłącznie w oparciu o środki finansowe, które dana jednostka ma już w swojej dyspozycji. Krytycy ustawy zarzucają, że ten zapis de facto uniemożliwia lub drastycznie utrudnia negocjacje podwyżek wynagrodzeń czy dodatkowych świadczeń, które wykraczałyby poza aktualny, sztywno ustalony budżet jednostki. Krótko mówiąc –  jednostki publiczne nie będą mogły się umówić na nic, co wymagałoby dodatkowych pieniędzy, których nie mają już w budżecie na dany moment.

FZZ postulowało usunięcie tego ograniczenia. Argumentowało, że zapis ten w istotny sposób ogranicza realne możliwości prowadzenia rokowań po stronie organizacji związkowych, czyniąc negocjacje w tym sektorze fasadowymi. Mimo zgłaszanych przez FZZ uwag, ograniczenie to zostało w nowej ustawie utrzymane.

Kolejnym niezrealizowanym postulatem jest utrzymanie dotychczasowych wyłączeń podmiotowych (art. 4 ust. 4 projektu).

Postulatem FZZ było umożliwienie wyłączonym grupom – takim jak sędziowie, prokuratorzy, asesorzy sądowi, a także pracownicy urzędów państwowych i samorządowych zatrudnionym na podstawie powołania lub wyboru – zawierania ponadzakładowych układów zbiorowych pracy (np. w ramach Rady Dialogu Społecznego). Utrzymanie tych wyłączeń narusza spójność dialogu i ogranicza powszechność rokowań zbiorowych. Postulat ten został odrzucony.

Krytyka dotyczy także kwestii tajemnicy przedsiębiorstwa (art. 7 ust. 3 ustawy). FZZ wnioskowało o konieczność określenia trybu, okresu obowiązywania i formy dokumentowej ustalania zakresu tej tajemnicy przez pracodawcę.

FZZ wskazywało, że jednostronna swoboda pracodawcy w określaniu tajemnicy stwarza asymetrię informacyjną, utrudniając związkom merytoryczne przygotowanie się do rokowań. Ten postulat również nie znalazł odzwierciedlenia w nowej ustawie.

Brak wyraźnego rozstrzygnięcia w ustawie dotyczącego możliwości wypowiadania układu tylko w części (Art. 15 projektu) stanowi potencjalny problem. Według FZZ, brak tej regulacji może prowadzić do uniemożliwienia prowadzenia celowanych sporów zbiorowych bez konieczności wypowiedzenia całego układu, co w efekcie destabilizuje stosunki pracy.

Ponadto, FZZ postulowało wprowadzenie regulacji umożliwiającej złożenie wniosku o wyjaśnienie treści układu przez Sąd Pracy w przypadku braku porozumienia lub dobrej woli stron (art. 10 ustawy). Odrzucenie tego pomysłu stwarza ryzyko eskalacji sporów interpretacyjnych do pełnoprawnych sporów zbiorowych.

Inne odrzucone postulaty dotyczyły m.in. rozszerzenia obowiązku rokowań nad zmianą układu poza ramy wyłącznie finansowe oraz dookreślenia maksymalnego terminu rozpatrywania wniosków sądowych o ustalenie zgodności UZP z prawem.

Nowa Ustawa o Układach Zbiorowych Pracy, choć stanowi formalne wzmocnienie rangi UZP i wymusza cykliczne rokowania w większych firmach, nie zlikwidowała fundamentalnych barier dla efektywności rokowań, zwłaszcza w sektorze finansów publicznych.

FZZ będzie kontynuować działania na rzecz usunięcia tych ograniczeń, które utrudniają prowadzenie uczciwego i realnego dialogu społecznego, zgodnego z duchem promowanej przez Unię Europejską zwiększonej powszechności układów zbiorowych.