Upały w pracy. Co pracodawca ma obowiązek zapewnić, a co dopiero planuje ustawodawca?

Fala upałów wraca każdego lata, a wraz z nią pytanie o granice obowiązków pracodawcy. Przypominamy, co w czerwcu 2026 roku nakazuje obowiązujące prawo, i wyjaśniamy, dlaczego głośne progi „35 stopni w biurze” to na razie wyłącznie projekt.

Zacznijmy od rozróżnienia, które porządkuje całą dyskusję, a które w przekazach medialnych najczęściej się zaciera. Polskie prawo w czerwcu 2026 roku nie określa maksymalnej temperatury, po przekroczeniu której pracownik może przerwać pracę lub iść do domu. Wartości „35 stopni Celsjusza w pomieszczeniach” i „32 stopnie na otwartej przestrzeni”, które powracają w mediach, pochodzą z projektu nowelizacji rozporządzenia w sprawie ogólnych przepisów bezpieczeństwa i higieny pracy, dodającego nowy paragraf 30a. Projekt ten nie został opublikowany w Dzienniku Ustaw, a jego wejście w życie zaplanowano dopiero na 1 stycznia 2027 roku. Do tego czasu nie jest obowiązującym prawem. Obowiązki pracodawcy istnieją jednak już dziś i wynikają z kilku aktów prawnych, które warto znać.

Napoje, gdy robi się gorąco

Najbardziej konkretny obowiązek dotyczy napojów profilaktycznych. Zgodnie z paragrafem 4 rozporządzenia Rady Ministrów z 28 maja 1996 roku w sprawie profilaktycznych posiłków i napojów (Dz.U. 1996 nr 60 poz. 279 ze zm.) pracodawca zapewnia napoje przy pracach na otwartej przestrzeni, gdy temperatura otoczenia przekracza 25 stopni Celsjusza, oraz na stanowiskach, na których temperatura spowodowana warunkami atmosferycznymi przekracza 28 stopni Celsjusza w pomieszczeniach. Napoje muszą być dostępne przez całą zmianę roboczą, w ilości zaspokajającej potrzeby pracowników.

Dwie kwestie bywają źródłem nieporozumień. Po pierwsze, za napoje nie przysługuje ekwiwalent pieniężny, co wprost wynika z paragrafu 8 tego rozporządzenia. Obowiązku nie można więc spełnić, dopłacając do pensji. Po drugie, niezależnie od napojów profilaktycznych każdemu pracownikowi przysługuje stały dostęp do wody zdatnej do picia, na podstawie artykułu 232 Kodeksu pracy oraz przepisów higienicznosanitarnych rozporządzenia z 26 września 1997 roku.

Temperatura, wentylacja i ochrona przed słońcem

Rozporządzenie Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z 26 września 1997 roku w sprawie ogólnych przepisów bezpieczeństwa i higieny pracy (tekst jednolity Dz.U. 2003 nr 169 poz. 1650 ze zm.) wyznacza wprawdzie dolną granicę temperatury w pomieszczeniach pracy, czyli nie mniej niż 14 stopni Celsjusza, a przy pracy biurowej nie mniej niż 18 stopni Celsjusza (paragraf 30), lecz górnej granicy nie ustanawia. Nakłada za to obowiązki, które w upały mają realne znaczenie. Pomieszczenia pracy muszą być zabezpieczone przed niekorzystnymi warunkami cieplnymi i nasłonecznieniem (paragraf 15), a stanowiska chronione przed napływem ciepła i niekontrolowaną jego emisją (paragraf 31). Pracodawca ma też obowiązek zapewnić sprawną wentylację (paragraf 32 i następne), przy czym urządzenia wentylacyjne i klimatyzacyjne nie mogą wywoływać przeciągów ani kierować strumienia powietrza wprost na pracownika (paragraf 36). Jeżeli temperatura na stanowiskach stale przekracza 30 stopni Celsjusza wskutek procesów technologicznych, a nie samej pogody, pracownikom należy zapewnić klimatyzowane pomieszczenie do wypoczynku.

W praktyce oznacza to konieczność stosowania rolet, żaluzji czy innych osłon ograniczających nagrzewanie pomieszczeń, a dla osób pracujących na zewnątrz, w budownictwie, drogownictwie czy rolnictwie, organizowania zacienionych i zadaszonych miejsc odpoczynku. Te ostatnie obowiązki Państwowa Inspekcja Pracy traktuje jako przedmiot kontroli, wywodząc je z ogólnego obowiązku pracodawcy.

Organizacja pracy. Uprawnienie, nie nakaz

Skrócenie czasu pracy, dodatkowe przerwy, rotacja stanowisk czy przesunięcie najcięższych zadań poza najgorętsze godziny dnia to dziś uprawnienia pracodawcy, a nie jego twardy obowiązek powiązany z konkretnym progiem temperatury. Wynikają z ogólnej zasady wyrażonej w artykule 207 paragraf 2 Kodeksu pracy, zgodnie z którą pracodawca jest obowiązany chronić zdrowie i życie pracowników, organizując pracę z uwzględnieniem zmieniających się warunków jej wykonywania, w tym warunków atmosferycznych. Co istotne, jeżeli pracodawca decyduje się skrócić dzień pracy z powodu upału, nie może z tego tytułu obniżyć wynagrodzenia. Właśnie uczynienie tych rozwiązań obowiązkowymi po przekroczeniu określonej temperatury jest istotą projektu zapowiadanego na 2027 rok.

Szczególna ochrona kobiet w ciąży i pracowników młodocianych

Tu przepisy są znacznie bardziej stanowcze. Zatrudnianie pracowników młodocianych w pomieszczeniach, w których temperatura powietrza przekracza 30 stopni Celsjusza i jednocześnie wilgotność względna przekracza 65 procent, jest wzbronione na mocy rozporządzenia Rady Ministrów z 19 czerwca 2023 roku w sprawie wykazu prac wzbronionych młodocianym i warunków ich zatrudniania przy niektórych z tych prac (Dz.U. 2023 poz. 1240).

Kobiety w ciąży i karmiące piersią obejmuje rozporządzenie Rady Ministrów z 3 kwietnia 2017 roku (Dz.U. 2017 poz. 796), które zakazuje im między innymi pracy w mikroklimacie gorącym oraz w środowisku o dużych wahaniach temperatury. Pracodawca ma wówczas obowiązek przenieść pracownicę do innej pracy, a gdy nie jest to możliwe, zwolnić ją z obowiązku świadczenia pracy z zachowaniem dotychczasowego wynagrodzenia, zgodnie z artykułem 179 Kodeksu pracy.

Ocena ryzyka i prawo do powstrzymania się od pracy

Obowiązkiem pracodawcy jest również ocena i udokumentowanie ryzyka zawodowego, w tym ryzyka związanego ze stresem cieplnym, oraz poinformowanie o nim pracowników (artykuł 226 Kodeksu pracy). Działania w tym zakresie pracodawca konsultuje z pracownikami lub ich przedstawicielami.

Pracownikowi przysługuje wreszcie prawo powstrzymania się od wykonywania pracy, jeżeli jej warunki nie odpowiadają przepisom bezpieczeństwa i higieny pracy i stwarzają bezpośrednie zagrożenie dla zdrowia lub życia. Stanowi o tym artykuł 210 Kodeksu pracy, a za czas powstrzymania się pracownik zachowuje prawo do wynagrodzenia. Trzeba jednak podkreślić, że sam wysoki słupek rtęci nie daje automatycznie takiego prawa. Musi wystąpić realne, bezpośrednie zagrożenie zdrowia lub życia, oceniane na konkretnym stanowisku pracy.

Kontrole i kary

Przestrzegania tych obowiązków pilnuje Państwowa Inspekcja Pracy. Niewywiązanie się z nich stanowi wykroczenie przeciwko prawom pracownika. Zgodnie z artykułem 283 paragraf 1 Kodeksu pracy grozi za nie grzywna, która obecnie wynosi od 1000 do 30 000 złotych. Warto wiedzieć, że od 8 lipca 2026 roku, na mocy ustawy z 11 marca 2026 roku (Dz.U. 2026 poz. 473), górna granica tej grzywny rośnie i wyniesie od 2000 do 60 000 złotych.

Rola związków zawodowych

Przepisy o napojach i posiłkach profilaktycznych nie pozostawiają pracodawcy pełnej swobody. Stanowiska pracy, na których przysługują napoje i posiłki, oraz szczegółowe zasady ich wydawania pracodawca ustala w porozumieniu z zakładowymi organizacjami związkowymi, a tam, gdzie ich nie ma, po zasięgnięciu opinii przedstawicieli pracowników. To realne narzędzie wpływu na warunki pracy w czasie upałów. Forum Związków Zawodowych konsekwentnie stoi na stanowisku, że ochrona zdrowia pracowników przed skutkami wysokich temperatur wymaga jasnych, egzekwowalnych standardów, a nie jedynie dobrej woli pracodawcy.